Oom Sander en Internet door B.D.Eenink te Halle Oom SanderNog zie ik me zitten, nu zoþn vijfendertig, veertig jaren geleden. Een klein jongetje op de oude stoof van oma voor het grote zwarte fornuis. Onder de grote þboezemþ met aan ‚‚n kant mijn oma en aan de andere kant opa. Met rode oortjes luisterend naar de verhalen van vroeger. Over de opa van mijn opa, Berend Eenink, die dicht bij de herberg þde Landeweerdþ in Halle woonde en die zo vreselijk sterk was. Als men bij þde Landeweerdþ lastige klanten had werd Berend er bij gehaald . Zo zou hij eens in zþn eentje twee dronken soldaten boven de waterput hebben gehouden met de woorden: þen now betalen of ik verzoepe owluu allebeideþ. Een figuur die in de verhalen van mijn oma steeds weer op dook was oom Sander, een oom van mijn oma. Oom Sander Heesen was volgens de verhalen een echte avonturier. Hij werkte eerst op de molen van Arentsen in Varsseveld. De molen is er nog steeds en heet nu þde Engelþ. Toen Sander zestien jaar was trok hij in zþn eentje naar het verre Amerika. Hij begon daar als knechtje van een molenaar maar werkte zich al snel op en werd een vermogend man. Hij kon het zich zelfs veroorloven om een aantal keren terug te keren naar de Achterhoek om zijn familie te bezoeken en om zijn geliefde op te halen, een dochter van molenaar Arentsen in Varsseveld. In zijn brieven en tijdens zijn bezoeken deed oom verwoede pogingen om ook mijn oma over te halen naar Amerika te gaan. Want: þan Achtehoekse vrouwluu was doar groot gebrek en ziþj zol dþr zich zeker thuus vuulen want oom en tante hadden negen kinder in de leaftied van mien omaþ. Zeker toen ze al wat ouder werd begon oma dat zeer serieus te overwegen maar uiteindelijk ging het niet door en zo trouwde Aaltje Heesen in 1916 op zesendertigjarige leeftijd met mijn opa, Berend Eenink van de boerderij þBeerlinkþ in Halle-Nijman. Vier fotoþs en een stuk van een envelop waren de enige tastbare herinneringen die oma nog had. Toen oom en tante overleden waren gingen de contacten verloren omdat de neven en nichten de Nederlandse taal onvoldoende beheersten om nog brieven te kunnen schrijven. Na die verhalen over oom Sander in Amerika lag ik dan þs avonds in bed te woelen en me af te vragen of het mogelijk zou zijn ooit nog weer contact te maken met mijn verre, verre neefjes en nichtjes in dat land achter die enorme oceaan. Maar ook over wat er van mij terecht zou zijn gekomen als mijn oma niet met mijn opa zou zijn getrouwd maar met oom Sander naar Amerika was zijn gegaan þþþþ. De emigratiegolf In de jaren tachtig leefde mijn interesse voor Oom Sander weer op door het verschijnen van enkele publikaties over emigratie van uit de Achterhoek en het Duitse Munsterland. In het ADW contactorgaan verschenen in 1982 een aantal artikelen over landverhuizers uit de gemeente Wisch. Verder kwam er in 1981 een boek van G.H.Ligterink (De landverhuizers) op de markt en later, in 1990, een boek van (Hulzer) Willem Wilterdink (Winterswijkse pioniers in Amerika). Toen pas werd mij duidelijk dat Sander niet de enige was die naar Amerika was vertrokken. Rond het midden van de vorige eeuw verhuisden duizenden Achterhoekers naar Amerika. De meesten waren zeker niet op zoek naar avontuur maar waren op de vlucht voor de bittere armoede. Onvoorstelbaar hoeveel mensen alles opgaven voor een onzekere toekomst in een ver en vreemd land met een onbekende taal. De nood hier moet vreselijk hoog zijn geweest. In Aalten vluchtte rond het midden van de vorige eeuw in drie jaar tijd maar liefst tien procent van de bevolking naar Amerika. De Arnhemse Courant van 15 augustus 1846 meldde over de situatie in Winterswijk: þ De landverhuizing vanuit deze streken neemt op verbazende wijze toe. Uit deze gemeente van ruim 8000 inwoners zijn nu omstreeks 959 mensen vertrokken en een nog groter aantal maakt zich thans tot de reis gereed. Meestal boeren en handwerkslieden,welke hun eigendommen grotendeels bestaande uit de landerijen, huisraad en ten velde staande vruchten eerst verkopen waarvan het natuurlijke gevolg is dat de waarde van deze goederen in deze gemeente reeds 25 tot 35 % gedaald is, zomede de huurprijs en pacht daarvan met 15 tot 20 % þ. Voor dit artikel zullen we het hierbij laten, beide boeken kan ik u van harte aanbevelen als u wat meer wil weten over de achtergronden van deze emigratiegolf. De publikaties waren aanleiding om toch eens in de archieven te gaan kijken. En daar werd me duidelijk dat de feiten iets anders waren dan de verhalen van oma. Sander (Alexander) werd geboren op 1 december 1840 in Dinxperlo als zoon van Hendrik Jan Heesen en Willemina Prinsen. In 1844 verhuisde het gezin naar Westendorp. Volgens de verhalen was hij al op zestien jarige leeftijd naar Amerika vertrokken maar in het archief van Dinxperlo kwam ik Sander nog tegen toen hij 22 jaar was en van Varsseveld naar Dinxperlo verhuisde. In Varsseveld was hij knecht bij molenaar Hermanus Arentsen, de eigenaar van de molen die toen þde Hoopþ heette maar nu de naam þde Engelþ draagt. In Dinxperlo ging hij aan de slag bij zijn oom Carel Bernard Ressing, ook weer als molenaarsknecht. Vandaar uit ging hij in november 1864 naar Haffen, een klein plaatsje bij Rees in Duitsland. Misschien is hij vanuit Haffen naar Amerika vertrokken, ik heb hem in elk geval niet meer terug gevonden in de archieven van Wisch en Dinxperlo. De eerste grote golf Achterhoekers vertrok zo ongeveer tussen 1845 en 1850. Sander kan op zþn vroegst pas in 1865 zijn vertrokken en behoorde waarschijnlijk bij die mensen die vertrokken op basis van de gunstige berichten van eerdere emigranten. In de jaren tachtig merkte ik ook dat er nogal wat Achterhoekers zijn die contacten hebben met de Amerikaanse nazaten van de emigranten. Enkele pogingen om op die manier contact te krijgen met mijn familie Heesen hadden geen succes en daarmee verdwenen de gegevens en fotoþs van Oom Sander weer onder in de kast. Internet In 1995 kwam ik via mijn werk in aanraking met Internet en dat zou er uiteindelijk toe leiden dat de spullen over Oom Sander weer te voorschijn kwamen. Maar nu eerst wat meer over Internet. Om uit te leggen wat Internet is moeten we beginnen bij verbindingen tussen computers. Computers kunnen gegevens uitwisselen via telefoonlijnen. Daartoe moeten de elektrische signalen van computers worden vertaald in þpiepjesþ, die vertaling wordt gedaan door een kastje dat modem heet. Wie wel eens per ongeluk een faxapparaat heeft gebeld kent deze piepjes.Als meerdere computers op deze manier met elkaar zijn verbonden spreekt men over een computer netwerk. Eind jaren zestig kwam de Amerikaanse overheid met het plan om een computer netwerk op te zetten dat in hoge mate ongevoelig zou zijn voor verstoringen door b.v. sabotage, oorlogshandelingen of natuurgeweld. Zo ontstond uiteindelijk het Internet. Aan Internet kunnen computers worden toegevoegd en ook worden weggehaald zonder dat er op een centrale plaats iets moet worden geregeld. Daarmee is Internet behoorlijk onkwetsbaar maar tevens betekent dit ook dat niemand de baas is op Internet. In principe kan iedereen aansluiten en doen wat hij of zij wil en dat verklaart voor een belangrijk deel de populariteit van Internet. De enorme groei en populariteit van Internet is iets van de laatste jaren. Voor die tijd waren het vooral de overheden, universiteiten en een aantal grote bedrijven die gebruikt maakten van Internet. Wat betreft particulieren bleef het aantal aansluitingen voornamelijk beperkt tot de echte hobbyisten. En omdat er zo weinig particulieren op het net waren hadden bedrijven weinig interesse om op die manier hun (particuliere) relaties te benaderen. Pas de laatste twee jaar is er veel veranderd. Daarbij hebben de nieuwe ontwikkelingen op PC gebied een rol gespeeld, maar ook de felle concurrentie tussen de providers. Providers zijn firmaþs die zorgen voor de verbinding tussen de PC die thuis staat en het eigenlijke Internet. Wie toegang wil hebben tot Internet koopt een PC en een modem en neemt een abonnement bij een provider. Van de provider ontvangt men dan de benodigde software en een telefoonnummer waar men met het modem naar toe kan bellen om verbinding te maken met het eigenlijke Internet. Het gaat te ver om hier uit te leggen wat Internet allemaal biedt. We zullen ons beperken tot twee delen die van belang zijn voor de genealogie. En dat zijn het World Wide Web en E-mail. Via het World Wide Web (afgekort WWW of ook wel Web genaamd) kun je verbinding maken met de website van iemand. Wat moet u zich daarbij voorstellen? Als het Internetprogramma op de computer is ingeschakeld typt u het adres in van de gewenste website. Die adressen ziet u ook steeds vaker in bijvoorbeeld advertenties verschijnen. Een paar voorbeelden: Het adres www.gelderlander.nl is van het dagblad de Gelderlander. Het spoorboekje is www.ns.nl en voor nieuws over de Betuwelijn kunt u op www.betuweroute.nl terecht. Op die manier krijgt uw computer verbinding met de homepage (de eerste pagina) van dat adres. Dat kan een pagina met tekst van een persoon zijn maar ook een compleet computerprogramma van een bedrijf. Zo kunt u verbinding maken met de NS om door het invullen van gegevens op de NS homepage een compleet reisschema op het scherm te laten verschijnen. En dat schema kunt u daarna met een printer op papier afdrukken. U kunt bij de PTT telefoonnummers of postcodes opvragen. U kunt de Gelderlander lezen of een krant in Rusland. U kunt bij legio postorderbedrijven (overal ter wereld ) produkten bestellen. Dit zijn zo maar een paar voorbeelden want er zijn op dit moment meer dan vijfhonderd miljoen paginaþs op Internet te bekijken en elke dag komen er tienduizenden paginaþs bij. Juist omdat er niemand de baas is op het Internet en er daardoor geen censuur is kan men zo ongeveer alles aantreffen op Internet dat mensen bezig houdt. Het is met recht een afspiegeling van de maatschappij. En als al die websites niet voldoende zijn kunt u ook nog een vraag stellen in ‚‚n van de meer dan 15000 nieuwsgroepen in de hoop dat er onder de tientallen miljoenen deelnemers mensen zijn die u kunnen helpen. Of u leest alleen maar waar al die mensen over corresponderen. Kortom de hoeveelheid informatie en de variatie is letterlijk onvoorstelbaar. Adressen kunt u, als u ze weet, intoetsen en verder kunt u zoekcomputers op trefwoorden laten zoeken. Maar de mooiste manier om adressen op te sporen is waarschijnlijk door gebruik te maken van þlinksþ. Laten we als voorbeeld eens een kijkje nemen op de website van de Nederlandse Genealogische Vereniging (NGV) Het adres is http://www.digiface.nl/~zelis/ngv.htm Deze home page bevat naast een aantal artikelen met informatie over genealogie een lijst met namen van andere websites die interessant kunnen zijn. Dat zijn de þlinksþ. U hoeft alleen maar op de naam te klikken om verbinding te maken met de desbetreffende website. Ook die website kan weer links bevatten en zo kunt u de hele wereld over zwerven of zoals dat in vaktermen heet: þsurfenþ. De NGV presenteert daarom de lijst met links onder de naam NGV Surfing Service. De meer dan honderd links van de NGV betreffen verbindingen naar eigen afdelingen maar ook naar andere verenigingen, naar archieven en bibliotheken in binnen en buitenland en naar telefoonboeken van andere landen. Het betreft ondermeer de telefoonboeken van Belgie, Duitsland, Luxemburg, Frankrijk en de VS. Ook onze þburenþ, de Vereniging voor Oudheidkunde te Lichtenvoorde met hun prachtige website over ondermeer Harreveld zijn via een link op de NGV pagina te bereiken. Het Amerikaanse telefoonboek Toen ik in 1995 er achter kwam dat het telefoonboek van de Verenigde Staten op het Internet was te raadplegen op Internet dacht ik onmiddellijk weer aan de nakomelingen van Oom Sander. Dus verbinding gemaakt met mijn provider, het adres ingetypt van de website in Amerika, www://switchboard.com en ik kreeg een invulformulier op het scherm. Het bleek mogelijk het hele adres op te geven van de gewenste persoon maar ik besloot in dit geval alleen maar te zoeken op de naam þHeesenþ. Het Amerikaanse telefoonboek bevat meer dan meer dan honderdvijftien miljoen namen maar binnen een halve minuut had ik antwoord. Ruim vijftig aansluitingen onder de naam þHeesenþ. Maar ja, dan heb je een telefoonnummer en een adres, maar hoe ga je verder? Zo maar naar wildvreemden bellen met een vaag verhaal over een þUncle Sander from Hollandþ zou behalve een hoge telefoonrekening waarschijnlijk weinig opleveren. Dan maar een brief schrijven maar dan blijft er de vraag naar welke van die ruim vijftig Heesens. Het bleef bij plannen tot ik dit voorjaar op Internet bezig was en besloot nog weer eens naar het telefoonboek te kijken. En toen bleek dat op een adres van een Heesen in New York iets nieuws was toegevoegd namelijk een E-mail adres. E-mail Ook weer zoþn Internet term die om nadere uitleg vraagt. Iedereen die een abonnement heeft bij een provider heeft ook een Internet adres. Het Internetprogramma op de PC geef je het adres op waar je boodschap naar toe moet. De boodschap kan bestaan uit een briefje maar het is ook mogelijk plaatje, fotoþs en zelfs video of geluidsfragmenten mee te sturen. Iedereen met een Internetadres heeft bij zijn of haar provider een elektonische postbus. Post voor de geadresseerde komt daar in en alleen de geadresseerde kan met een wachtwoord daar de post ophalen en naar de eigen computer brengen. Contact Terug naar de speurtocht naar Sander. Toen ik het E-mail adres ontdekt had was het maken van een briefje (een mailtje in de vaktaal) snel gedaan. Contact maken met de provider en daar ging het mailtje. Een halve dag later had ik al bericht van een enthousiaste Mark Heesen uit New York. Zijn tweelingbroer David in Janesville, Wisconsin bleek de genealoog van de familie te zijn en hij zou de gegevens doorsturen naar David. Ach, denk je dan, die gaan zondag even bij elkaar zitten onder het genot van een kopje koffie om even te praten over die Achterhoeker die op zoek is naar Oom Sander. Een blik op een (ook al weer Internet) kaart van de VS leerde me dat het waarschijnlijk iets anders zou gaan. De heren wonen zoþn 1600 km uit elkaar. En Janesville ligt dan wel in Wisconsin maar zoþn 200 km van Elroy. Toch liet Dave al twee dagen later van zich horen, via E-mail. En dan zie je ook waarom E-mail in de VS al veel meer ingeburgerd is dan in Nederland. Bij die enorme afstanden is het zeer waardevol hulpmiddel om contacten te onderhouden. Volgens David was zijn voorvader Alexander Heesen de molenaar geweest van Elroy in Wisconsin. Dat klopte, maar Alexander zou gehuwd zijn geweest met Augusta Behrend en dat klopte niet met de verhalen van oma die het had over een dochter van molenaar Arentsen in Varsseveld. Zou hij twee keer getrouwd zijn geweest? Augusta Behrend klinkt nogal Duits. Zoals al aangegeven raakte ik het spoor bijster toen Sander naar Haffen in Duitsland trok. Zou het verhaal van oma soms niet kloppen en kwam zijn vrouw uit Duitsland? Dan maar de kinderen vergelijken. Ook dat was op het eerste gezicht schrikken. De namen die wij hebben staan bij de personen op een foto geschreven. Negen namen, David had er acht en andere namen zo leek het. Maar misschien zijn de Nederlandse namen verbasterd. Zo zou het dus kunnen zijn, links de Amerikaanse gegevens, rechts onze gegevens. Charles = Karel Alice = Ales Ruth = Roete. Helen = (He)lena Henry = Hendrik Bob = Robert Paul = Paul Fred = Fritze Op onze foto blijft een Emma over, zou zij misschien een schoondochter zijn of is zij jong gestorven? Inmiddels heb ik op verschillende manieren getracht te achterhalen of we hier werkelijk hebben te maken met nazaten van Sander. Tot op heden nog zonder succes. Iemand die zich veel heeft bezig gehouden met de stamboom van de familie Heesen (met allerlei varianten zoals Heezen, Hezen en Hesen) is mevrouw W.A.C. van Ast-Heezen in Winterswijk. Van haar kwam ik te weten dat er meerdere takken van deze familie in de VS zijn, de takken zijn nazaten van verschillende emigranten. Emigranten die op hun beurt allemaal weer nazaten zijn van Willem Heesen die omstreeks 1640 in Suderwick werd geboren. Helaas beschikt ook zij niet over gegevens met betrekking tot Sander. De conclusie (op dit moment) is dan ook dat het er op lijkt dat ik mijn familie heb terug gevonden maar zeker is het niet. Tenslotte Wellicht vraagt zich intussen af waarom dit artikel in het ADW contactorgaan? Gaat het om Internet of om oom Sander? Eigenlijk om beide. Ik wil u met dit artikel laten zien welke rol Internet kan spelen bij uw speurtocht naar (letterlijk en figuurlijk) verre verwanten. Denk niet te snel dat Internet onbereikbaar is voor u. De drempel naar Internet wordt steeds lager. De bibliotheek in Doetinchem beschikt bijvoorbeeld sinds februari 1997 over twee PCþs met Internet aansluiting. Voor f 1,25 per kwartier kunt u daar gebruik maken van Internet. Een eenvoudige maar doeltreffende handleiding ligt er naast. Bovendien zijn er plannen voor korte introductiebijeenkomsten. En anders pakt u een scholier in zijn of haar nekvel want ook zij komen steeds vaker in hun opleiding in aanraking met Internet. Maar ik adviseer u er dan wel bij te blijven want popgroepen zoals de Spice Girls, Kelly Family, Backstreet Boys en hoe al dat moois ook maar mag heten zit op Internet, zelfs met muziek erbij. En voor u het weet worden daar uw centen aan besteedt. Het al genoemde adres van de Nederlandse Genealogische Vereniging (NGV) is een mooi startpunt om te experimenteren. En als u meteen in de emigratie wilt duiken dan is de Holland Page van Paul van Voorthuijsen het neusje van de zalm. Het adres hiervan is: http://ourworld.compuserve.com/homepages/paulvanV/homepage.htm Tot slot nog even naar de tweede reden voor publicatie. Zoals aangegeven loopt het vaststellen van de relatie nogal moeizaam. Ik hoop dat er mensen zijn die dit artikel lezen en mij kunnen helpen. Wie meer weet of interesse heeft kan mij bellen op het nummer 0314-631851. En dat u mij ook kunt E-mailen op het adres eeninkbd@worldonline.nl zal u na het lezen van dit artikel waarschijnlijk niet verbazen. Bronnen: De landverhuizers, G.H.Ligterink, 1980 Winterswijkse pioniers in Amerika, W.Wilterdink, 1990 Contactorgaan ADW, december 80, april 82, augustus 82 en december 82 -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- EVENTUEEL AANVULLEN MET FOTOþS OVERLEGGEN MET REDAKTIE ADW.------ -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- B.D.Eenink Microsoft Word voor Windows, versie 7.0a Oom Sander en Internet.doc October 22, 1997 2:58pm 15522 tekens